मोबाईल नंबर टाकून त्याचे अचूक लाइव्ह लोकेशन ट्रॅक करता येते, असा समज अनेकांमध्ये आहे. व्हायरल पोस्ट आणि बनावट ट्रॅकिंग वेबसाईट्सच्या नादी लागून अनेक युजर्स आपला वैयक्तिक डेटा धोक्यात घालतात. सामान्य नागरिकांना कोणत्याही सार्वजनिक साधनाद्वारे थेट मोबाईल नंबरवरून रिअल-टाइम लोकेशन शोधता येत नाही. केवळ पोलीस आणि तपास यंत्रणांनाच कायदेशीर परवानगीने हा अधिकार असतो. जाणून घ्या मोबाईल लोकेशन ट्रॅकिंगचे नेमके तांत्रिक सत्य.
सोशल मीडियावरील व्हायरल पोस्ट आणि इंटरनेटवरील अनेक वेबसाईट्सही “इन्स्टंट लोकेशन ट्रॅकिंग” देण्याचा दावा करतात. मात्र, या दाव्यांमागचे तांत्रिक आणि कायदेशीर वास्तव पूर्णपणे वेगळे आहे. कोणत्याही सामान्य नागरिकाला दुसऱ्या व्यक्तीच्या संमतीशिवाय तिचे लाइव्ह लोकेशन ट्रॅक करणे केवळ तांत्रिकदृष्ट्या अशक्यच नाही, तर भारतीय कायद्यानुसार तो एक गंभीर गुन्हादेखील आहे.
थेट मोबाईल नंबरवरून लोकेशन का ट्रॅक होत नाही?
तांत्रिकदृष्ट्या कोणत्याही सार्वजनिक ॲप किंवा वेबसाईटला कोणाचेही रिअल-टाइम GPS लोकेशन केवळ फोन नंबरच्या आधारे तपासण्याची परवानगी नसते. ट्रूकॉलर किंवा इतर ‘मोबाईल नंबर लोकेटर’ टूल्स केवळ तो नंबर कोणत्या टेलिकॉम कंपनीचा (उदा. Jio, Airtel, Vi) आणि कोणत्या राज्यातील किंवा टेलिकॉम सर्कलमधील आहे, एवढीच प्राथमिक माहिती देतात. गुगलवर आढळणाऱ्या ज्या वेबसाईट्स “येथे नंबर टाका आणि लाइव्ह पत्ता पहा” असा दावा करतात, त्या पूर्णपणे बनावट असतात. अशा वेबसाईट्सचा वापर केल्यास तुमचा वैयक्तिक डेटा चोरीला जाण्याचा, फोनमध्ये मालवेअर येण्याचा किंवा आर्थिक फसवणूक (Scam) होण्याचा मोठा धोका असतो.
केवळ पोलीस, तपास यंत्रणांनाच अधिकृत अधिकार
भारतात मोबाईल युजर्सचा लोकेशन डेटा हा अत्यंत गोपनीय आणि संवेदनशील मानला जातो. केवळ पोलीस आणि अधिकृत राष्ट्रीय तपास यंत्रणांनाच गुन्ह्याचा तपास किंवा हरवलेल्या व्यक्तीच्या शोधासाठी मोबाईल लोकेशन ट्रॅक करण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे. यासाठी संबंधित तपास अधिकाऱ्यांना वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यांची (SP किंवा DCP दर्जा) लेखी परवानगी घ्यावी लागते. त्यानंतर टेलिकॉम कंपन्यांकडून संबंधित नंबरचे कॉल डेटा रेकॉर्ड्स (CDR) आणि ‘सेल टॉवर ट्रायंग्युलेशन’ तंत्राद्वारे जवळच्या तीन किंवा अधिक मोबाईल टॉवर्सच्या सिग्नलवरून फोनचे अंदाजे लोकेशन शोधले जाते.
कायदेशीररीत्या लोकेशन पाहण्याचे सुरक्षित मार्ग कोणते?
जर तुम्हाला सुरक्षिततेच्या कारणास्तव कुटुंबातील सदस्यांचे किंवा मित्रांचे लाइव्ह लोकेशन पाहायचे असेल, तर त्यांच्या स्पष्ट संमतीने WhatsApp Live Location किंवा Google Maps Location Sharing या अधिकृत फीचर्सचा वापर करणे हाच एकमेव कायदेशीर मार्ग आहे.
याशिवाय, जर तुमचा स्वतःचा स्मार्टफोन हरवला असेल, तर तुमच्या ईमेल आयडीद्वारे Google Find Hub (Android) किंवा Apple Find My (iOS) वापरून तुम्ही तुमच्या डिव्हाइसचे शेवटचे लोकेशन पाहू शकता आणि ते लॉक करू शकता.

लेखकाबद्दलशुभम कुलकर्णीशुभम कुलकर्णी हे गेल्या नऊ वर्षांहून अधिक काळ मुख्य प्रवाहातील माध्यम क्षेत्रात सक्रिय असलेले एक व्यासंगी पत्रकार आहेत. सध्या ते ‘महाराष्ट्र टाईम्स’च्या ‘टेक आणि सायन्स’ विभागात कन्सल्टंट म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळत आहेत. तंत्रज्ञान विश्वातील वेगाने बदलणारे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चे प्रगत तंत्रज्ञान, नवनवीन गॅझेट्स, टेक ट्रेंड्स, स्मार्टफोन रिव्ह्यूज आणि सायन्स क्षेत्रातील क्लिष्ट वैज्ञानिक घडामोडी अतिशय सोप्या, सर्वसामान्यांना समजेल अशा रंजक भाषेत मांडण्यात त्यांचा विशेष हातखंडा आहे. डिजिटल मीडियातील अचूक SEO आणि Google Discover च्या बदलत्या अल्गोरिदमचा वापर करून लाखो वाचकांपर्यंत तांत्रिक माहिती पोहोचवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा आहे. छत्रपती संभाजीनगर येथील नामांकित ‘MGM’ संस्थेतून ‘एम.ए. पत्रकारिता आणि जनसंवाद’ ही मास्टर पदवी संपादन केल्यानंतर, त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात ‘आकाशवाणी’ या प्रतिष्ठित संस्थेतून केली. 2017 मध्ये त्यांनी ‘दैनिक सामना’ या अग्रगण्य मुखपत्रात प्रवेश करत वृत्तपत्र पत्रकारितेचा भक्कम पाया रचला. त्यानंतर मुंबईतील ABP माझा, TV9 मराठी, साम TV, पुढारी न्यूज चॅनेल आणि लोकशाही न्यूज या महाराष्ट्रातील आघाडीच्या वृत्तवाहिन्यांमध्ये ‘बुलेटिन प्रोड्यूसर’ म्हणून जबाबदारी सांभाळली आहे. राजधानी दिल्ली येथे ‘News Nation Marathi’ साठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील वेगवेगळ्या न्यूज बुलेटिन्सचा दांडगा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे. प्रिंट, इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल मीडियाच्या सखोल अनुभवामुळे राजकारण, व्यापार-उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, ऑटोमोबाईल, सायबर सुरक्षा आणि लाइफस्टाईल क्षेत्रातील गुंतागुंतीच्या विषयांचे अचूक विश्लेषण करणे ही त्यांची प्रमुख ओळख आहे. पत्रकारितेच्या या व्यस्त प्रवासातून वेळ काढत, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे हा त्यांचा छंद आहे—-