Taper Tantrum 2013 Explainer: देशांतर्गत घटकांसह बाह्या संकटांमुळे डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपया विक्रमी पातळीवर घसरला आहे. रुपयाच्या या घसरणीमुळे भारतीय शेअर बाजार कोसळत असून महागाईमध्ये आणखी वाढ होण्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. दरम्यान, २०१३ मध्ये टेपर टँट्रम आर्थिक संकटामुळेही भारतीय रुपया अमेरिकी डॉलरच्या तुलनेत मोठ्या प्रमाणावर घसरला होता. तेव्हा आरबीआयचे तत्कालीन गव्हर्नर रघुराम राजन यांनी काही महत्त्वाचे निर्णय घेत रुपयाची घसरण थांबवली होती.
टेपर टँट्रम आर्थिक संकट काय होते?
२०१३ मधील टेपर टँट्रम ही एक अशी घटना होती, जी अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हने आपला ‘क्वांटिटेटिव्ह ईजिंग’ (रोखे खरेदी) कार्यक्रम मंदावण्याची घोषणा केल्यामुळे निर्माण झाली होती. या अचानक झालेल्या बदलामुळे उदयोन्मुख बाजारपेठांमधून (भारत, इंडोनेशिया, ब्राझील, तुर्की आणि दक्षिण आफ्रिका) मोठ्या प्रमाणावर भांडवल बाहेर पडले आणि जगभरातील चलनांमध्ये अस्थिरता निर्माण झाली. भारतासाठी यामुळे चलनाचे गंभीर संकट उद्भवले. कारण मे २०१३ मध्ये प्रति डॉलर सुमारे ५५ रुपये असलेला रुपयाचा दर ऑगस्टपर्यंत घसरून जवळपास ६९ रुपयांवर पोहोचला होता.
याचा काय परिणाम झाला?
फेडरल रिझर्व्ह या घोषणेमुळे शेअर बाजारातील शेअर्सचे भाव फुगलेले असल्याने, गुंतवणूकदारांनी शेअर बाजारातून पैसे काढून घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी ‘इमर्जिंग मार्केट्स’मध्ये (विकसनशील बाजारपेठांमध्ये) गुंतवलेला निधीही काढून घेण्यास सुरुवात केली. यामुळे जगभरातील विकसनशील बाजारपेठांमध्ये आर्थिक अस्थिरता निर्माण झाली. गुंतवणूकदारांनी भारतीय रुपया विकून त्याबदल्यात डॉलर्स घेण्यास सुरुवात केली. याचा परिणाम म्हणून अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपयाच्या मूल्यात घट झाली.
STORIES YOU MAY LIKE
सरकार बाजारातून रोखे खरेदी करणे थांबवणार असल्याने, रोख्यांच्या किमती कमी होतील असा अंदाज वर्तवला गेला. त्यामुळे रोखेधारकांनी आपले रोखे विकण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे रोख्यांच्या किमती कमी झाल्या आणि त्यांच्यावरील परताव्याचा दर वाढला. हा काळ तुलनेने अल्पकालीन होता, म्हणूनच या घटनेला टेपर टँट्रम असे म्हटले गेले.
रघुराम राजन यांनी कोणते महत्त्वाचे निर्णय घेतले?
FCNR(B) स्वॅप विंडो: सप्टेंबर २०१३ मध्ये कार्यालयात पहिल्या दिवशी, राजन यांनी परदेशी चलन अनिवासी (बँक) ठेवींसाठी विशेष सवलतीच्या स्वॅप सुविधा सुरू केली. संपूर्ण हेजिंग खर्च उचलून, आरबीआयने अनिवासी भारतीयांकडून आक्रमकपणे डॉलर्स गोळा करण्यासाठी बँकांना प्रोत्साहन दिले. यामुळे भारताच्या परकीय गंगाजळीला बळ मिळून आणि रुपयाची ऐतिहासिक घसरण रोखून देशात अंदाजे ३० अब्ज डॉलर्स यशस्वीरित्या आकर्षित झाले.
भांडवली प्रवाहाचे उदारीकरण: रघुराम राजन यांनी विदेशी संस्थात्मक गुंतवणुकीवरील मर्यादा नियंत्रणमुक्त केल्या आणि व्यावसायिक बँकांना परदेशातून मोठ्या प्रमाणावर कर्ज घेण्याची परवानगी दिली, ज्यामुळे देशांतर्गत बाजारात विदेशी चलनाचा पुरवठा वाढला.
बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा: वित्तीय प्रणालीवरील विश्वास पुन्हा निर्माण करण्यासाठी आणि परदेशी गुंतवणूकदारांना प्रोत्साहित करण्यासाठी राजन यांनी नवीन बँकिंग परवाने जारी करण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू केली आणि केंद्रीय बँकेच्या ग्राहक किंमत निर्देशांकावर (CPI) आधारित चलनवाढ लक्ष्यांवर लक्ष केंद्रित करण्यास प्रोत्साहन दिले.
हेही वाचा
टेपर टँट्रममधून भारत कसा सावरला?
२०१३ च्या टेपर टँट्रमच्या काळात रघुरामराजन यांनी आरबीआयच्या गव्हर्नरपदाची सूत्रे स्वीकारली. सप्टेंबर २०१३ मध्ये रघुराम राजन यांनी आरबीआयचे गव्हर्नर म्हणून पदभार स्वीकारला. अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हच्या टेपर टँट्रमच्या (म्हणजेच फेडने रोखे खरेदी कमी करण्याच्या संकेतांमुळे निर्माण झालेली बाजारातील अस्थिरता) आणि अमेरिकेत व्याजदर वाढल्यास उदयोन्मुख बाजारपेठांवर काय परिणाम होईल या भीतीचा मोठा दबाव संपूर्ण उदयोन्मुख बाजारपेठांमधील चलनांवर होता.
जागतिक आणि स्थानिक घटकांच्या एकत्रित परिणामांमुळे, २०१३ च्या पहिल्या आठ महिन्यांतच रुपयाचे मूल्य २५ टक्क्यांहून अधिक घसरले होते. रघुराम राजन यांच्यासमोरील पहिले आव्हान म्हणजे आरबीआयच्या घटत्या परकीय चलन साठ्याचा वापर करून ही घसरण रोखणे हे होते. ऑगस्ट २०१३ च्या अखेरीस हा साठा ७.१ टक्क्यांनी कमी झाला होता.
मर्यादित संसाधने असूनही, रघुराम राजन रुपयाला स्थैर्य देण्यात यशस्वी झाले होते. वर्षाच्या अखेरीस रुपया केवळ त्याच्या नीचांकी पातळीवरून १० टक्क्यांहून अधिक सावरलाच नाही, तर परकीय चलन साठ्यातही ७.१ टक्क्यांनी वाढ झाली. अर्थव्यवस्था स्थिर झाल्यानंतर आता ती दीर्घकालीन सुधारणेच्या प्रक्रियेसाठी सज्ज झाली होती.
aniltikotekar4sme.com 