उपचारांचे अपुरे उत्तर – महाराष्ट्र टाइम्स

Clipped from: https://maharashtratimes.com/editorial/article/dr-amol-annadate-article-on-ayurvedic-surgery-and-allopathy-surgeons/articleshow/79511931.cms

आयुर्वेद तज्ज्ञांना शस्त्रक्रियेची परवानगी देणे चूक आहे. पण त्यांना प्रशिक्षण देऊन साध्या शस्त्रक्रियांची परवानगी दिली तर ग्रामीण भागाचा प्रश्न सुटू शकेल. अॅलोपॅथी सर्जनला आयुर्वेद डॉक्टरांच्या प्रशिक्षणात सामील करून घेण्याचाही साकल्याने विचार व्हायला हवा…

डॉ. अमोल अन्नदाते

केंद्र सरकारने आयुर्वेद डॉक्टरांना हाडांचे आजार, डोळ्यांचे आजार, नाक, कान, घसा, आणि दातांशी निगडीत शस्त्रक्रिया करण्याची परवानगी दिली आहे. यावरून पुन्हा अॅलोपॅथी विरुद्ध आयुर्वेद हा वाद परत ऐरणीवर आला. या मुद्द्याकडे वैद्यकशास्त्राच्या, वैद्यकीय शिक्षणाच्या व जो घटक याच्या केंद्रस्थानी आहे, त्या रुग्णांच्या दृष्टीने विचार केल्यास संतुलित दृष्टिकोन गवसेल. कुठल्या पॅथीच्या डॉक्टरांनी काय करावे व करू नये तसेच आयुर्वेद तज्ज्ञांनी शस्त्रक्रिया कराव्या का? या प्रश्नांच्या आधी वास्तव समजून घेणे गरजेचे आहे. आयुर्वेदच नव्हे तर कुठल्या डॉक्टरांनी काय करावे व त्यांची कार्यमर्यादा ठरवणारी कुठलीही यंत्रणा अस्तित्वात नाही. त्यातच वैद्यकीय निरक्षरतेचे प्रमाण इतके प्रचंड आहे की अगदी शिक्षित लोकांनी ही अजून कुठल्या डिग्रीच्या डॉक्टरला नेमके काय शिकवले जाते व त्याच्याकडे कुठल्या समस्येसाठी जावे, हे अजून कळत नाही. जगात भारतात सर्वाधिक भोंदू डॉक्टर आहेत. तात्पर्य, कोणी कुठली रुग्णसेवा द्यावी व ती कुठल्या गुणवत्तेची असावी याची देखरेख व त्यावर कार्यवाही करणारी यंत्रणा नाही. त्यामुळे अनेक दशके सर्व पॅथींचे डॉक्टर वाटेल तसे प्रॅक्टिस करत आहेत. शस्त्रक्रियेच्या क्षेत्रातही आयुर्वेद तज्ज्ञ काही प्रमाणात शस्त्रक्रिया करतच आहेत. या अधिसूचनेने त्यावर शिक्कामोर्तब झाले. प्रश्न आयुर्वेद तज्ज्ञांनी शस्त्रक्रिया करावी का, यापेक्षा त्या कुठल्या गुणवत्तेच्या असाव्यात? त्याच्या काही मर्यादा असाव्या का? आणि परवानगी दिलीच आहे तर फक्त अधिसूचना काढून चालणार नाही तर त्या निमित्ताने आयुर्वेद वैद्यकीय शिक्षणात बदल आवश्यक आहेत.

आयुर्वेद पदवीच्या चौथ्या वर्षाला शल्य (शस्त्रक्रिया), शालाक्य (कान, नाक, घसा व नेत्र) हे विषय शिकवले जातात; तर हाडांशी व दातांशी निगडीत वेगळे विषय शिकवलेच जात नाहीत. या शिक्षणात अजूनही पारंपरिक गोष्टी व पद्धतीच शिकवल्या जात आहेत. गुदद्वाराशी निगडीत समस्यांसाठी क्षार सूत्र सोडले तर इतर शस्त्रक्रिया निगडीत वर्तमान संशोधन, मार्गदर्शक तत्त्वे व सर्वोत्तम आधुनिक ज्ञानाचा (बेस्ट प्रॅक्टिसेस), अंतर्भाव आयुर्वेद अभ्यासक्रमात अजून नाही. आयुर्वेद अभ्यासक्रमात पहिल्या वर्षाचे शरीरक्रिया व शरीररचना हे एमबीबीएसच्या पहिल्या वर्षाच्या अभ्यासक्रमाच्या समकक्ष आहेत; पण पुढे दुसऱ्या वर्षापासून हा अभ्यासक्रम आयुर्वेदाकडे झुकत जातो व ते योग्य आहे. जर आयुर्वेद तज्ज्ञांना शस्त्रक्रिया करण्याची परवानगी द्यायची असेल तर ती अभ्यासक्रम न शिकवता कशी देता येईल? काही महिन्यांचा ब्रिज कोर्स हे याला उत्तर असू शकत नाही. त्यातच, शस्त्रक्रिया ही अनेक वर्षे शिकण्याची तपश्चर्या असते. म्हणून शस्त्रक्रियेची परवानगी देण्यासोबत तिसऱ्या व चौथ्या वर्षाच्या अभ्यासक्रमात बदल करून एमबीबीएस अभ्यासक्रमातील आधुनिक गोष्टींचा अंतर्भाव चौथ्या वर्षाच्या बीएएमएस अभ्यासक्रमात शालाक्य, शल्य व कायाचिकित्सा या विषयात करावा लागेल. यात समस्या अशी आहे की आधीच आयुर्वेद पदवीचा अभ्यासक्रम अवाढव्य व अधिक खोलीने अध्ययन व अध्यापनाचा आहे. त्यातच संस्कृतचा वापर जास्त असल्याने व विद्यार्थी श्लोक हा प्रकार आयुष्यात प्रथमच वाचत असल्याने आधीच हा अभ्यासक्रम मुलांना जड जातो. त्यातच गुणी व अध्यापनाची आवड असणाऱ्या शिक्षकांचा तुटवडा आहे. आयुर्वेदातील शल्य चिकित्सेचे जे काही भरीव कार्य झाले आहे, ते केवळ क्षार सूत्रातच. म्हणून आधुनिक शस्त्रक्रियेचे धडे विद्यार्थ्यांआधी अध्यापकांनाही गिरवावे लागतील. दंत शस्त्रक्रियेचा काहीही अभ्यासक्रम आयुर्वेदात शिकवलाच जात नाही. अभ्यासक्रमात हा नवा विषय समाविष्ट करावा लागेल. शस्त्रक्रिया म्हणजे केवळ प्रोसिजर नसते तर त्या आधी व त्यानंतर शत्रक्रियेनंतरची शुश्रूषा हा मुख्य भाग असतो. सर्जिकल इंटेन्सिव केअर ही नवी शाखा गेल्या दशकात उदयाला आली. या शाखेचे प्रशिक्षणही आयुर्वेद वैद्यांना घ्यावे लागेल. शिक्षणातील व्यापक बदलांचा हा खटाटोप यासाठी की अधिसूचनेत परवानगी देताना ‘तुम्हाला मिळालेल्या प्रशिक्षणाप्रमाणे’ अशी तळटीप आहे. नेमके तिच्याकडेच दुर्लक्ष केले तर प्रशिक्षणाशिवाय प्रॅक्टिसचा हा ढिसाळ डोलारा कोसळेल.

या विषयी एमबीबीएस डॉक्टरांनाही विरोधासाठी विरोध करून चालणार नाही. आज अनेक रुग्णालयात निवासी डॉक्टर आयुर्वेद व होमिओपॅथीचे आहेत. तसेच, अनेक आयुर्वेद, होमिओपॅथी डॉक्टरांच्या मालकीच्या रुग्णालयात शस्त्रक्रिया करण्यास एमबीबीएस डॉक्टर जातात. अशावेळी आयुर्वेद तज्ज्ञ चालतात. त्यामुळे, व्यक्तिगत व सामाजिक भूमिका समान हव्यात. अर्धवट प्रशिक्षण झालेल्या आयुर्वेद तज्ज्ञांना शस्त्रक्रियेची परवानगी देणे चूकच आहे. पण त्याचवेळी तालुका पातळीवर अॅलोपॅथीचे डॉक्टर येण्यास उत्सुक नाहीत. पण मग चांगले शिक्षण देऊन व मर्यादा आखून काही प्रमाणात मूलभूत व साध्या शस्त्रक्रिया आयुर्वेद तज्ज्ञांनी केल्या तर ग्रामीण भागाचा प्रश्न सुटू शकेल.

अॅलोपॅथी सर्जनलाही आयुर्वेद डॉक्टरांच्या प्रशिक्षणात सामील करून घेण्याचाही साकल्याने विचार व्हावा. परवानगी मिळाली म्हणजे काहीही करता येईल, असे नाही हे आयुर्वेद डॉक्टरांनीही ध्यानी घ्यावे. एमबीबीएस डॉक्टरलाही त्याची डिग्री म्हणजे रुग्णाच्या जिवाशी खेळण्याचा परवाना नसतो. हीच गोष्ट आयुर्वेद तज्ज्ञांनी अधिसूचनेचा आनंदोत्सव करताना लक्षात ठेवावी. चरक संहितेत धन्वंतरी ऋषींनीही शेवटी इथे माझी मर्यादा संपते, असे म्हटले आहे.

एमबीबीएस, एमडी मेडिसिन डॉक्टरला हृद्रोगावरील उपचाराचे पूर्ण प्रशिक्षण दिले जाते. तरीही, डीएम कार्डिऑलॉजी म्हणजे हृद्रोगतज्ज्ञ असताना तुम्ही रुग्णावर उपचार का केले? हा प्रश्न न्यायालयात एमबीबीएस डॉक्टरांना विचारला जातो. एमडीचे उच्च शिक्षण असले तरी अधिक उच्च शिक्षित उपलब्ध डॉक्टरकडे रुग्णाला का पाठवले नाही किंवा त्यांचे मत का विचारात घेतले नाही, हा प्रश्न जर कायदेमंडळातर्फे एमबीबीएस डॉक्टरला कोर्टात विचारला जात असेल तर आयुर्वेद सर्जनऐवजी इतर अनुभवी सर्जनचे साह्य का घेतले नाही, हा प्रश्न कायदेमंडळ विचारणार आहे का? अधिसूचनेची अमलबजावणी करताना हा विचार करावा लागेल.

शस्त्रक्रिया करण्यापेक्षा ती टाळणे, हा सर्जनच्या कामाचा मोठा भाग असतो. आयुर्वेद तर शस्त्रक्रिया टाळणारे प्राचीन शास्त्र आहे. मुळात हे सूत्र वापरून आजही आयुर्वेद शल्य व शालाक्य तज्ज्ञ मोठी क्रांती घडवून आणू शकतात. वैद्यक शास्त्रात संकट टाळणारी मृदू आई म्हणजे आयुर्वेद आणि संकट आल्यावर दत्त म्हणून उभा राहून अल्पावधीत ते परतावणारा बाप म्हणजे अॅलोपॅथी. शस्त्रक्रिया व इतर उपचारातही हे सूत्र लक्षात घेतल्यास रुग्ण बाळाची शुश्रूषा कोणी कशी करायची, हा वाद होणार नाही. परवान्यांच्या वैद्यक धर्मयुद्धात न पडता आपापली जबाबदारी व मर्यादा ओळखून एकमेकांना साह्य केले तर आयुर्वेद आणि अॅलोपॅथी यांचा संसार चांगला चालेल.

(लेखक वैद्यकीय व्यावसायिक आहेत.)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s