उपग्रहभेदी ‘शक्ती’ – महाराष्ट्र टाइम्स

उपग्रहभेदी ‘शक्ती’
चांद्रयानापासून मंगळयानापर्यंत; तसेच एकाच वेळी शंभराहून अधिक उपग्रहांचे उड्डाण करण्यापासून संदेशवहन, दूरसंवेदन, टेहळणी, हवामान अंदाज आदींसाठीचे उपग्रह विकसित करण्यापर्यंतच्या अनेक अवकाश मोहिमा यशस्वी करून भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेने (इस्रो) आपली क्षमता यापूर्वी अनेकदा सिद्ध केली आहे. उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राची (एएसएम) चाचणी यशस्वी करून भारतीय शास्त्रज्ञांनी बुधवारी आणखी एक अभिमानास्पद कामगिरी केली आहे. पृथ्वीपासून तीनशे किलोमीटरच्या कक्षेत भ्रमण करीत असलेल्या उपग्रहाचा क्षेपणास्त्राद्वारे वेध घेणे ही सोपी गोष्ट नाही. त्यासाठी कमालीची अचूकता लागते. ती भारतीय शास्त्रज्ञांनी सिद्ध करून दाखविली आहे. याबद्दल ते निश्चितच अभिनंदनास पात्र आहेत. इस्रो आणि संरक्षण संशोधन विकास संस्थेच्या (डीआरडीओ) या कामगिरीमुळे अमेरिका, चीन आणि रशिया या देशांच्या पंक्तीत भारत जाऊन पोहोचला आहे.

‘मिशन शक्ती’ म्हणून ओळखल्या गेलेल्या या कामगिरीचे वृत्त खुद्द पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी बुधवारी देशाला दिले. लोकसभेची निवडणूक सुरू असल्याने राष्ट्राला उद्देशून खास भाषण करून मोदींनी ही घोषणा केल्याने त्याचा निवडणुकीशी संबंध जोडला जाणे स्वाभाविक आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानातील अशा कामगिरीचे राजकारण केले जाऊ नये असे म्हणण्याचा प्रघात असला, तरी मुळात असे निर्णय राजकीयच असतात; शास्त्रज्ञ आणि तंत्रज्ञ क्षमता विकसित करीत असतात आणि त्याच्या चाचण्यांचे निर्णय सत्ताधारीच घेत असतात. त्यामुळे उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राची चाचणी घेण्याच्या निर्णयाचे श्रेय मोदींना द्यायलाच हवे; परंतु असे क्षेपणास्त्र एका रात्रीत विकसित होत नसते. त्यामागे क्षेपणास्त्र विकासाचा दीर्घकालीन कार्यक्रम असतो. इस्रो आणि डीआरडीओ या संस्थांनी देशात अनुक्रमे अवकाश आणि संरक्षण तंत्रज्ञान विकसित करण्यात मोलाचा वाटा उचलला असून, त्यांना मोठा इतिहास आहे. क्षेपणास्त्र विकासाचा कार्यक्रम ऐंशीच्या दशकात सुरू झाला आहे. अमेरिका आणि तत्कालीन सोव्हिएत संघ यांच्यात शीतयुद्ध असतानाच्या काळात या दोन्ही देशांनी उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राची चाचणी घेतली. शीतयुद्ध परमोच्च बिंदूवर असतानाही त्यांनी त्यांचा वापर कधी केला नव्हता. चीनने २००७मध्ये अशी चाचणी घेतल्यानंतर जगभरातून प्रतिक्रिया उमटल्या. अब्जावधी रुपये खर्चून अनेक अवकाश कार्यक्रम राबविणाऱ्या भारताला आपल्या अवकाश सुरक्षिततेसाठी चीनच्या उपग्रहभेदी क्षेपणास्त्राबाबत सावध होणे आवश्यकच होते. त्यामुळे भारतानेही क्षेपणास्त्र विकसित करण्याचा निर्णय घेतला आणि ते विकसित केले. २०१२मध्ये तसे वृत्तही माध्यमांतून प्रसिद्ध झाले. अर्थात, या क्षेपणास्त्राची चाचणी त्यावेळी घेतली गेली नव्हती. उपग्रह, त्याची भ्रमणकक्षा, भ्रमणवेग आदींचा तपशील घेऊन क्षेपणास्त्र डागण्याची संगणकीय चाचणी घेण्याचा विचार त्यावेळी व्यक्त करण्यात आला. अवकाशातील उपग्रहाचा भेद केल्यानंतर त्याची असंख्य शकले उडतात आणि ती भ्रमणकक्षेत राहतात; त्यामुळे पुढील अवकाश मोहिमांना अडथळा होण्याची शक्यता असते. म्हणूनही प्रत्यक्ष चाचणी टाळली जात असल्याचे त्यावेळी सांगण्यात आले. मात्र, गेल्या पाच वर्षांत भारताने अवकाश मोहिमा वाढविल्या असून, चांद्रयानाची दुसरी मोहीम आखली आणि मानवी अवकाश मोहीमही जाहीर केली; त्यामुळे अवकाश सुरक्षेचा विषय पुन्हा चर्चेत आला आहे.

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अलीकडेच स्वतंत्र अवकाश दलाची स्थापना केली आहे. या पार्श्वभूमीवर ‘मिशन शक्ती’कडे पाहावे लागेल. ही मोहीम फत्ते झाल्याची घोषणा करताना पंतप्रधान मोदींनी, भारतीय अवकाशाच्या आणि तेथील उपग्रहांच्या सुरक्षेसाठी हे क्षेपणास्त्र विकसित केले असून, अवकाशात शस्त्रास्त्र स्पर्धा करण्याचा कोणताही हेतू नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. हे स्पष्टीकरण जगासाठी आहे. अण्वस्त्रे आणि क्षेपणास्त्रे ही देशाची युद्धाबद्दलची प्रतिकार क्षमता वाढविण्यासाठी उपयुक्त असतात; प्रत्यक्षात त्यांचा वापर करावयाचा नसतो. १९९८मध्ये पोखरण येथील अणुचाचण्या यशस्वी केल्यानंतर तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांनी भारत अण्वस्त्रांचा प्रथम वापर करणार नसल्याचे स्पष्ट केले होते. ‘मिशन शक्ती’नंतर मोदींनी केलेले विधानही तसेच आहे. मोदींच्या या घोषणेनंतर राजकीय प्रतिक्रिया उमटणे स्वाभाविक होते. काँग्रेस अध्यक्ष राहुल गांधी यांनी शास्त्रज्ञांचे अभिनंदन करतानाच मोदींना ‘जागतिक रंगमंच दिना’च्या शुभेच्छा दिल्या आहेत. निवडणुकीच्या काळात देशाला संबोधण्याच्या कृतीचा संदर्भ राहुल यांच्या वक्रोक्तीला आहे. काँग्रेसप्रणित यूपीए सरकारच्या काळात क्षेपणास्त्र विकसित झाल्याचे स्मरण काही काँग्रेस नेत्यांनी करून दिले. अन्य विरोधकांनीही शास्त्रज्ञांचे अभिनंदन करताना मोदींवर टीका केली. ‘मिशन शक्ती’ पूर्ण झाली असली, तरी तिचे हे राजकारण मतदानापर्यंत चालू राहणार, हे दिसतेच आहे.

via Editorial News: उपग्रहभेदी ‘शक्ती’ – what is mission shakti and why it is path-breaking | Maharashtra Times

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s